D Major Air: khi một giai điệu đẹp vẫn có thể được chơi chưa đúng
Có những bài piano không cần nhiều nốt, không có kỹ thuật chạy ngón phức tạp, nhưng lại rất khó chơi đúng về mặt âm nhạc.
D Major Air là một trường hợp như vậy.
Bài chỉ có 10 ô nhịp, ở Rê trưởng, tempo được ghi ở mức 66 BPM và sắc thái mở đầu là mp. Tay phải mang một giai điệu khá rộng, có những nốt dài và nhiều chuyển động đi lên – đi xuống; tay trái chủ yếu tạo nền bằng những nốt và quãng đơn giản. Ngay trong chỉ dẫn của bài, trọng tâm đã được đặt vào một giai điệu dài, có tính hát, với phân câu mềm mại và phần đệm tay trái trôi chảy.
Nhưng điều đáng nói về bài này không phải là cách tập để đánh đúng từng nốt.
Điều đáng nói là: một pianist có trình độ cao sẽ bắt đầu nhìn thấy “cái sai” ở đâu, ngay cả khi người nghe bình thường có thể cho rằng bản chơi đã rất ổn.
1. Cái sai đầu tiên có thể không nằm ở nốt nào cả
Hãy nhìn vào câu mở đầu.
Tay phải bắt đầu bằng D5 rồi F#5, mỗi nốt kéo dài nửa ô nhịp. Tay trái đi D3 – A3 – F#3 – D3 theo từng phách.
Không có gì phức tạp.
Nhưng chính vì ít yếu tố, mọi quan hệ giữa các âm thanh đều trở nên lộ rõ.
Nếu hai nốt D5 và F#5 được chơi với cùng một trọng lượng như nhau, câu nhạc có thể lập tức mất đi cảm giác hướng. Nếu phần đệm tay trái nổi quá rõ, tai người nghe sẽ bắt đầu chú ý đến chuyển động D–A–F#–D thay vì nghe D–F# như một đường giai điệu đang mở ra.
Không có nốt nào sai.
Nhưng trọng tâm đã sai.
Đây là kiểu sai mà người chơi ở trình độ thấp thường không nhận ra vì họ kiểm tra cao độ và trường độ. Người chơi có kinh nghiệm bắt đầu nghe được nó qua balance. Còn pianist chuyên nghiệp có thể nhận ra rằng vấn đề sâu hơn: toàn bộ câu đang mất đi hướng đi mà nó đáng lẽ phải có.
2. Một giai điệu “đúng” chưa chắc đã thực sự hát
Ở ô nhịp 2, giai điệu đi G5 – F#5 – E5 – D5.
Nếu chỉ nhìn score, đây là một chuỗi nốt đi xuống rất rõ ràng.
Nhưng một pianist có tai tốt sẽ không chỉ nghe xem bốn nốt ấy có đều hay không.
Họ sẽ nghe xem bốn nốt ấy có thực sự thuộc về cùng một câu hay chỉ là bốn âm thanh đứng cạnh nhau.
Một giai điệu có tính hát luôn có một loại chuyển động bên trong. Có nơi nó căng hơn, có nơi nó buông xuống, có nơi nó dường như tiếp tục ngay cả khi cao độ đang đi xuống.
Vì thế có một kiểu “sai” rất tinh tế: người chơi tạo ra bốn nốt hoàn toàn đẹp, đều và sạch, nhưng người nghe lại không cảm thấy một đường cong âm nhạc.
Đối với người ngoài, bản chơi có thể vẫn rất hay.
Đối với người chơi chuyên nghiệp, chỉ một câu như vậy cũng đủ khiến họ biết rằng cái mình nghe thấy chưa phải cái mình muốn nói.
3. Tay trái có thể chơi rất đẹp — và vẫn đang làm sai nhiệm vụ
D Major Air là một bài rất dễ khiến tay trái bị nghe thấy nhiều hơn mức cần thiết.
Các mẫu D–A–F#–D, G–D, A–E–A–E... không khó. Chính vì vậy, người chơi có thể vô tình chăm chút cho chúng quá nhiều.
Âm thanh đầy đặn. Nhịp rất chắc. Các nốt rất đều.
Nhưng accompaniment không tồn tại để tự chứng minh rằng nó hay.
Nó tồn tại để làm cho điều quan trọng hơn được nghe thấy.
Đây là một điểm mà pianist chuyên nghiệp thường nhận ra rất nhanh khi nghe lại bản thu: “Tay trái của mình không sai, nhưng nó đang nói quá nhiều.”
Đó là một nhận xét hoàn toàn khác với “tay trái phải nhỏ hơn”.
Vấn đề trước tiên là vai trò âm nhạc đã bị lệch.
4. Ô nhịp 3 cho thấy một cái sai khác: chuyển động mà không có đích
C#5 – D5 – E5 – F#5 tạo ra một chuyển động đi lên rất rõ.
Một người chơi có thể nhìn thấy ngay hình dạng của nó.
Nhưng nhìn thấy hình dạng không đồng nghĩa với nghe thấy mục đích.
Nếu bốn nốt được phát ra như bốn bước bằng nhau, người nghe sẽ nhận được “đi lên”. Nhưng chưa chắc nhận được cảm giác đang đi về đâu.
Đây chính là thứ mà người chơi chuyên nghiệp bắt đầu soi rất kỹ: không chỉ motion mà còn direction.
Hai bản diễn có thể có cùng cao độ, cùng trường độ, cùng tempo, nhưng một bản khiến người nghe cảm thấy câu nhạc đang tiến tới đâu đó, còn bản kia chỉ đơn giản là phát lại chuỗi nốt.
Trên giấy, chúng giống hệt nhau.
Trong tai người biểu diễn, chúng hoàn toàn khác nhau.
5. Một nốt dài cũng có thể “sai” dù nó được giữ đủ trường độ
Ở nhiều chỗ, tay phải có nốt trắng hoặc nốt tròn. Đây là nơi người chơi có thể kiểm tra rất dễ: có giữ đủ không?
Nhưng với người chơi trình độ cao, câu hỏi tiếp theo mới đáng quan tâm:
Trong khoảng thời gian nốt vẫn vang, âm thanh ấy đang làm gì?
Nó đang duy trì một điểm tựa?
Đang chờ câu tiếp theo?
Đang giải tỏa căng thẳng?
Hay chỉ đơn giản là một âm thanh được giữ đủ hai hoặc bốn phách?
Một nốt dài có thể đúng về trường độ nhưng sai về cảm giác sống bên trong nó.
Đó là lý do một pianist chuyên nghiệp đôi khi nghe lại một nốt rất lâu và cảm thấy ngay rằng có điều gì đó không ổn, dù không thể khoanh trên score một “lỗi” cụ thể nào.
6. Cao trào có thể xuất hiện mà người chơi không hề chủ ý
Đến ô nhịp 6, sắc thái được nâng lên mf. Giai điệu đi G5 – A5 – G5 – F#5. Sau đó ô nhịp 7 mở rộng lên E5 – F#5 – G5 – A5 – B5 – A5.
Đây là nơi rất dễ xuất hiện một “cái sai” ở cấp độ biểu diễn.
Không phải chơi sai nốt.
Không phải chơi sai nhịp.
Mà là tai người nghe bắt đầu cảm nhận một đỉnh câu khác với đỉnh câu mà người chơi nghĩ mình đang tạo ra.
Có thể một nốt B5 trở nên quá nổi bật chỉ vì nó cao nhất. Có thể A5 trước đó lại bị nhấn quá mạnh. Có thể sự đi lên của ô nhịp 7 bị chơi như một đoạn chạy nốt thay vì một đường hướng tới điểm tựa.
Pianist chuyên nghiệp thường nhận ra những khác biệt này ngay cả khi người nghe không thể diễn đạt bằng lời.
Họ không nhất thiết nói được ngay “sửa bằng cách nào”.
Nhưng họ biết: đỉnh câu vừa xuất hiện không đúng chỗ.
7. Cái sai đôi khi nằm giữa hai ô nhịp chứ không nằm trong ô nhịp
Một đặc điểm đáng chú ý của D Major Air là câu nhạc không chỉ được tạo bởi từng ô nhịp riêng lẻ.
Ô nhịp 1 dẫn sang 2. Ô nhịp 2 dẫn sang 3. Ô nhịp 3 tạo chuyển động về 4. Sau đó âm nhạc lại mở sang một chu kỳ mới.
Nếu từng ô đều được chơi “đẹp”, người chơi có thể vẫn làm hỏng toàn bộ câu bằng cách kết thúc từng ô quá rõ.
Đây là một dạng lỗi rất đặc trưng của người đã có kỹ thuật: họ kiểm soát từng chi tiết tốt đến mức các chi tiết không còn liên kết tự nhiên với nhau.
Người chơi chuyên nghiệp nghe được sự đứt gãy này không phải vì một nốt bị sai, mà vì dòng chảy giữa các điểm tựa đã mất.
8. Khi nghe lại, pianist chuyên nghiệp thường phát hiện một phiên bản khác của chính mình
Đây có lẽ là điều thú vị nhất khi luyện một bài như D Major Air.
Khi đang chơi, bạn có thể cảm thấy mình đang rất mềm mại.
Nhưng khi nghe lại, âm thanh có thể lại khá thẳng.
Bạn có thể cảm thấy tay trái đang rất nhẹ.
Nhưng bản thu cho thấy bass lại chiếm khá nhiều sự chú ý.
Bạn có thể nghĩ mình đang tạo một câu dài.
Nhưng người nghe lại nhận được một chuỗi câu ngắn.
Khoảng cách giữa cảm giác của người chơi và âm thanh thực tế là nơi rất nhiều “cái sai” tinh tế xuất hiện.
Người càng giỏi càng có xu hướng nghe lại bản thân với một tiêu chuẩn khắt khe hơn, bởi họ không còn chỉ so sánh với score. Họ so sánh âm thanh thực tế với hình ảnh âm nhạc đang tồn tại trong đầu mình.
9. D Major Air vì thế không phải bài để chứng minh kỹ thuật
Nếu chỉ xét độ khó ngón tay, bài này không phải một thử thách lớn.
Nhưng đó lại chính là điểm đáng giá.
Khi kỹ thuật không còn là vật cản chính, tai phải chịu trách nhiệm nhiều hơn.
Bài trở thành một chiếc gương nhỏ để người chơi nghe thấy:
- Mình có thực sự phân biệt được giai điệu và phần đệm không?
- Mình có nghe được hướng của một câu nhạc không?
- Mình có nhận ra điểm cao trào đang nằm ở đâu không?
- Mình có nghe được một nốt đang có quá nhiều “quyền lực” không?
- Mình có nhận ra câu nhạc đang bị chia nhỏ dù bản thân vẫn chơi liên tục không?
- Và quan trọng nhất: âm thanh mình tạo ra có giống với điều mình tưởng rằng mình đang tạo ra không?
Đó mới là giá trị của một bài luyện như D Major Air đối với người chơi ở trình độ cao.
10. Một bài ngắn nhưng có thể cho thấy trình độ của đôi tai
Có một nghịch lý trong piano: càng đơn giản về nốt, càng khó che giấu cách chơi.
Một tác phẩm dày đặc nốt có thể khiến người nghe bị cuốn theo kỹ thuật. Nhưng với một giai điệu thưa, chậm và có nhiều khoảng trống, mọi quyết định đều lộ ra.
Một âm hơi quá nặng.
Một điểm rơi hơi quá sớm.
Một câu hơi ngắn.
Một nốt dài thiếu sức sống.
Một bè phụ chiếm quá nhiều sự chú ý.
Những thứ ấy có thể nhỏ đến mức người khác không nhận ra.
Nhưng đối với pianist chuyên nghiệp, chúng tạo nên sự khác biệt giữa “chơi đúng” và “chơi đúng điều mình muốn nói”.
Và có lẽ đây mới là cách nhìn thú vị nhất khi luyện D Major Air: đừng chỉ xem mình có chơi được bài hay không. Hãy xem đôi tai của mình đã đủ tinh để phát hiện ra những điều chưa đúng trong chính tiếng đàn của mình hay chưa.
