Schubert Impromptu Op. 90 No. 3: cách luyện giai điệu hát êm và tiếng đàn legato trên toàn phím đen
Nhắc đến Impromptu Op. 90 No. 3 của Schubert, nhiều người nghĩ ngay đến một giai điệu như đang hát, trôi chảy và dịu dàng, ở cung Gb trưởng. Đó cũng là tinh thần của bài Schubert Impromptu Op. 90 No. 3 trong giáo trình Luyện Đàn Piano: không phải để khoe kỹ thuật, mà để luyện chất lượng âm thanh, sự liền lạc và cách giữ một câu nhạc thật êm.
Lưu ý nhỏ: bản trong giáo trình chỉ có 8 ô nhịp, là một đoạn rút gọn mang tinh thần và giọng điệu của tác phẩm, nên đây là bài để làm quen với phong cách, không phải toàn bộ bản nhạc gốc. Nếu muốn học trọn tác phẩm, bạn nên tìm bản nhạc đầy đủ.
Bài này có gì?
Đọc từ bản nhạc:
- Giọng: Gb trưởng, hóa biểu có 6 dấu giáng (Bb, Eb, Ab, Db, Gb, Cb)
- Nhịp: 4/4
- Tốc độ: ♩ = 56, khá chậm
- Hai khóa: tay phải khóa Sol, tay trái khóa Fa
- Sắc thái: bắt đầu pp (rất nhẹ), đến ô nhịp 5 chuyển sang p (nhẹ)
- Pedal: có dấu pedal ở ô nhịp 1–4 và 5–8
- Chỉ dẫn trong bản nhạc: chơi với legato nhẹ nhàng như đang hát, câu nhạc Gb trưởng liền mạch
Ở tốc độ này, cả bài chỉ kéo dài khoảng 34 giây. Ngắn, nhưng mỗi nốt đều phải "có hồn".
Điều thú vị: cả bài chỉ dùng phím đen
Hãy xem các nốt xuất hiện trong bài:
- Tay phải: Gb4, Ab4, Bb4, Db5, Eb5, Gb5
- Tay trái: Ab2, Gb2, Db3, Eb3
Tất cả đều là phím đen. Cung Gb trưởng có 6 dấu giáng nhưng bài này chỉ dùng 5 nốt giáng (Gb, Ab, Bb, Db, Eb), nên bạn gần như không phải chơi phím trắng nào.
Điều này vừa là thuận lợi vừa là thử thách:
- Thuận lợi: Phím đen nhô cao, dễ định vị bằng xúc giác. Bạn cần "nhìn" bản nhạc ít hơn và "cảm" bàn phím nhiều hơn.
- Thử thách: Phím đen hẹp và ngắn hơn, nên khó giữ tiếng đều và nhẹ, nhất là khi di chuyển giữa các cụm phím.
Nhớ vị trí các cụm: cụm 3 phím đen (Gb–Ab–Bb) và cụm 2 phím đen (Db–Eb). Đây là "bản đồ" của bài.
Đọc cấu trúc: hai câu nhạc, mỗi câu 4 ô nhịp
Bài chia rất rõ thành hai câu, mỗi câu kết thúc bằng nốt Gb dài (nốt tròn) ở ô nhịp 4 và ô nhịp 8.
Câu 1 (ô nhịp 1–4, pp)
| Ô nhịp | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|
| 1 | Gb4 Bb4 Db5 Gb5 (4 nốt đen đi lên) | Gb2 nốt tròn |
| 2 | Eb5 Db5 (hai nốt trắng đi xuống) | Db3 nốt tròn |
| 3 | Bb4 Ab4 Gb4 Ab4 (nốt đen) | Eb3 nốt tròn |
| 4 | Gb4 nốt tròn | Gb2 rồi Db3 (hai nốt trắng) |
Giai điệu trải lên tới nốt Gb5 ở ô nhịp 1, sau đó thả dần xuống, rồi nghỉ ở Gb4.
Câu 2 (ô nhịp 5–8, p)
| Ô nhịp | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|
| 5 | Ab4 Bb4 Db5 Eb5 (nốt đen đi lên) | Eb3 nốt tròn |
| 6 | Db5 Bb4 Ab4 Gb4 (nốt đen đi xuống) | Ab2 nốt tròn |
| 7 | Ab4 Gb4 Ab4 Bb4 (nốt đen) | Db3 rồi Gb2 (hai nốt trắng) |
| 8 | Gb4 nốt tròn | Gb2 nốt tròn |
Câu 2 bắt đầu nhích lên từ Ab4 và chỉ lên tới Eb5, thấp hơn đỉnh Gb5 của câu 1, nhưng sắc thái là p chứ không còn pp. Hãy để ý sự khác nhau này: nốt thấp hơn nhưng âm lượng nhỉnh hơn một chút, và câu kết thúc ở Gb4 ở ô nhịp 8 như một lời khép lại.
Cách luyện từng bước
Bước 1: Hát giai điệu trước khi chơi
Hát (hoặc ngân nga) tay phải theo bản nhạc với tốc độ ♩ = 56. Chú ý hai nốt trắng ở ô nhịp 2 và nốt tròn cuối mỗi câu: bạn cần đếm đủ trường độ, đừng vội.
Bước 2: Tay phải riêng, tập legato
Chơi chậm hơn một chút (khoảng ♩ = 44 đến 48) và tập nối tiếng. Mỗi nốt phải kết thúc ngay khi nốt sau bắt đầu, không để hở và cũng không đè lên nhau. Với phím đen, hãy ấn bằng đầu ngón, từ gần phím, không "đập" xuống.
Về số ngón: bản nhạc không ghi sẵn. Trên phím đen, thường nên dùng các ngón dài (2, 3, 4) và tránh ngón cái, ngón út. Hãy tự chọn cách bấm cho các chỗ nhảy như Db5 lên Gb5 ở ô nhịp 1, thử vài phương án rồi giữ cố định một cách để tay quen.
Bước 3: Tay trái riêng, nghe đường bass
Tay trái chỉ chơi một nốt dài mỗi lần (hai nốt trắng ở ô nhịp 4 và 7). Đường bass đi theo: Gb2 → Db3 → Eb3 → (Gb2, Db3) → Eb3 → Ab2 → (Db3, Gb2) → Gb2. Hãy chơi thật nhẹ và nghe cách mỗi nốt bass "đỡ" lấy giai điệu phía trên. Tay trái không nên to hơn tay phải.
Bước 4: Ghép hai tay, chậm trước
Bắt đầu ở khoảng ♩ = 40 và ghép từng ô nhịp. Đặc biệt ở ô nhịp 4 và 7, tay trái đổi nốt giữa ô nhịp trong khi tay phải giữ một nốt tròn hoặc chuyển nốt đen, nên hãy đếm và chắc chắn hai tay đổi đúng lúc.
Bước 5: Thêm sắc thái pp rồi p
Sau khi hai tay khớp, chơi cả câu 1 ở mức pp, rồi câu 2 ở mức p. Sự khác nhau giữa hai mức chỉ là một chút. Đừng để câu 2 thành mf.
Bước 6: Thêm pedal
Theo ký hiệu, pedal được nhấn từ đầu ô nhịp 1 đến hết ô nhịp 4, rồi nhấn lại từ ô nhịp 5 đến ô nhịp 8. Vì giai điệu chuyển qua nhiều nốt và bass đổi nốt trong mỗi câu, hãy nghe thật kỹ: nếu tiếng bắt đầu đục trên cây đàn của bạn, hãy tập thay pedal nhẹ nhàng đúng lúc bass đổi nốt thay vì giữ nguyên suốt. Quan trọng là tiếng đàn phải trong và êm.
Pedal cũng giúp nối tiếng ở những chỗ tay phải phải đổi thế trên phím đen. Nhưng đừng dựa vào pedal để che việc nối ngón chưa tốt: hãy tập legato bằng ngón trước rồi mới thêm pedal.
Những lỗi hay gặp
- Chơi quá to. Bài mở đầu bằng pp. Nhiều người bắt đầu ở mức mp hoặc mf vì sợ đàn không ra tiếng. Hãy tập giảm lực mà vẫn giữ tiếng đều.
- Nhấn mạnh phách 1. Giai điệu này là một đường hát liền, không phải nhịp hành khúc. Tránh nhấn mạnh nốt đầu mỗi ô nhịp.
- Tay trái nặng. Nốt bass dài rất dễ lấn át giai điệu. Tay trái chơi nhẹ và để tiếng ngân.
- Hở tiếng giữa các nốt. Đặc biệt ở các bước nhảy như Db5 lên Gb5. Tập riêng hai nốt này vài lần.
- Vội ở các nốt dài. Nốt trắng ở ô nhịp 2 và nốt tròn ở ô nhịp 4, 8 cần được giữ đủ phách. Đếm thầm "1-2-3-4".
- Căng cổ tay trên phím đen. Phím đen nhô cao nên dễ khiến cổ tay gồng lên. Giữ cổ tay thấp và thả lỏng.
- Pedal đục tiếng. Nghe lại và điều chỉnh khi cần.
Dù ở level Chuyên nghiệp, bài này khó ở đâu?
Về số lượng nốt thì rất ít, nhưng trình độ chuyên nghiệp nằm ở cách kiểm soát âm thanh: tiếng pp đều, câu nhạc liền, tay trái làm nền, pedal trong và sự khác biệt rất nhỏ giữa pp và p. Đó là những điều không thể hiện bằng số nốt trên giấy, mà chỉ nghe bằng tai.
Mẹo: ghi âm chính mình và nghe lại với tai nghe. Tự hỏi:
- Mỗi nốt đã đều và nhẹ chưa?
- Giai điệu có "hát" liền hay bị ngắt từng nốt?
- Tay trái có nhỏ hơn tay phải không?
- Câu 2 nghe có nhỉnh hơn câu 1 một chút, nhưng vẫn êm không?
Tập thử trong Luyện Đàn Piano
Lời kết
Schubert Impromptu Op. 90 No. 3 trong giáo trình là một bài luyện âm thanh hơn là luyện ngón: 8 ô nhịp, chỉ phím đen, tốc độ chậm, nhưng đòi hỏi một cách chạm phím thật mềm và một đôi tai thật kỹ. Hãy luyện từng câu, chậm, nghe kỹ, và để mỗi nốt đều được hát lên.
