Bạn đã biểu diễn được trên sân khấu, nhưng vì sao mỗi lần chơi vẫn thấy mình chưa thật sự làm chủ cây đàn?
Có một giai đoạn rất đặc biệt trong hành trình học piano.
Bạn không còn là người mới.
Bạn đã có thể ngồi trước khán giả, bước vào một bản nhạc dài, vượt qua những đoạn khó và đi đến nốt cuối cùng mà không dừng lại. Thậm chí, nhiều người nghe còn nói với bạn rằng: “Chơi hay quá!”
Nhưng chính bạn lại biết một sự thật khác.
Có những lần vừa bước xuống sân khấu, bạn nhớ rất rõ một chỗ mình đã hơi vội, một câu nhạc đã không giống lúc tập, một hợp âm đáng lẽ phải vang lên đầy đặn nhưng lại trở nên mỏng, hoặc một khoảnh khắc rất ngắn khi bạn tự hỏi:
“Nếu lúc đó mình mất thêm một nhịp bình tĩnh thì sao?”
Nếu bạn từng có cảm giác ấy, có lẽ bạn đang đứng đúng ở một bước chuyển rất quan trọng của người chơi piano.
Khi đánh đúng không còn là mục tiêu đủ lớn
Ở những năm đầu, việc đánh đúng nốt là một thành tựu lớn.
Sau đó là đúng nhịp, đúng ngón, đúng tiết tấu, đúng sắc thái.
Nhưng khi đã biểu diễn được, bạn bắt đầu nhận ra một điều: một bản nhạc có thể hoàn toàn đúng trên giấy nhưng vẫn chưa thật sự thuộc về người chơi.
Bạn có thể nhớ toàn bộ nốt.
Bạn có thể chơi từ đầu đến cuối.
Bạn có thể tập một đoạn hàng chục lần mà gần như không sai.
Thế nhưng khi ánh đèn bật lên, có người ngồi phía dưới, và bạn biết rằng lần này không có nút “dừng lại để chơi lại”, cảm giác về thời gian, cơ thể và âm thanh thay đổi.
Một đoạn từng rất thoải mái bỗng có vẻ nhanh hơn.
Một chỗ chuyển hợp âm vốn quen thuộc bỗng cần thêm một phần nghìn giây để xác nhận.
Một nốt sai rất nhỏ có thể khiến đầu óc bạn lập tức quay lại với câu hỏi: “Mình vừa sai à?”
Và chỉ trong khoảnh khắc đó, bạn không còn hoàn toàn ở trong âm nhạc nữa.
Bạn đang quan sát chính mình.
Đó là một trong những khác biệt lớn giữa biết chơi một bản nhạc và làm chủ một bản nhạc khi biểu diễn.
Có thể bạn cũng từng gặp những khoảnh khắc này
Bạn tập ở nhà và thấy bản nhạc rất chắc. Nhưng đến khi có người ngồi đối diện, bạn lại chơi nhanh hơn bình thường.
Bạn biết mình phải thả lỏng, nhưng càng nghĩ “đừng căng” thì vai và bàn tay càng dễ căng.
Bạn vừa đánh nhầm một nốt. Người nghe có thể thậm chí không nhận ra, nhưng trong đầu bạn, lỗi ấy lớn đến mức làm lu mờ cả câu nhạc tiếp theo.
Bạn có một đoạn rất khó. Sau nhiều tuần luyện tập, cuối cùng đoạn đó đã chạy tốt. Nhưng đến buổi biểu diễn, chính đoạn tưởng như đã thuộc lòng ấy lại khiến bạn hồi hộp nhất.
Hoặc ngược lại: những đoạn khó nhất lại chơi tốt, còn một chỗ đơn giản bất ngờ làm bạn mất tập trung.
Nếu bạn đã biểu diễn piano một thời gian, những chuyện này có lẽ không xa lạ.
Và chúng không nhất thiết có nghĩa là bạn chưa luyện đủ.
Đôi khi, chúng cho thấy cách bạn đang luyện đã không còn hoàn toàn phù hợp với trình độ biểu diễn hiện tại của mình.
Người biểu diễn không chỉ luyện tác phẩm, họ luyện cả trạng thái của mình
Một người có thể chơi một bản nhạc rất tốt trong căn phòng quen thuộc, với chiếc ghế quen thuộc, vào thời điểm quen thuộc, sau khi đã khởi động đầy đủ.
Nhưng sân khấu không cho bạn những điều kiện ấy.
Có thể hôm đó bạn ngủ không hoàn hảo.
Có thể tay hơi lạnh.
Có thể âm thanh cây đàn khác với cây đàn bạn vẫn tập.
Có thể khoảng cách từ ghế đến bàn phím hơi khác.
Có thể khán giả làm bạn ý thức rõ hơn về từng chuyển động.
Và quan trọng nhất: bạn không còn được phép dựa hoàn toàn vào cảm giác “mọi thứ đang diễn ra đúng như lúc luyện tập”.
Đây là lý do người đã đạt trình độ biểu diễn thường cần một kiểu luyện tập khác: luyện khả năng tiếp tục chơi khi điều kiện không hoàn hảo.
Không phải để cố tạo ra một màn trình diễn hoàn hảo.
Mà để bản nhạc vẫn có thể sống được khi một điều gì đó nhỏ bé đi chệch khỏi dự tính.
Một lỗi nhỏ không đáng sợ bằng việc bạn nghe thấy lỗi ấy quá lâu
Hãy tưởng tượng bạn đang chơi một câu nhạc và một nốt không đúng như ý muốn.
Có hai chuyện có thể xảy ra.
Bạn nghe thấy nó, ghi nhận nó và tiếp tục câu nhạc.
Hoặc bạn nghe thấy nó rồi tiếp tục nghe lại nó trong đầu, trong khi tay đã phải chơi những nốt tiếp theo.
Sự khác biệt chỉ kéo dài vài giây, nhưng với người biểu diễn, đó là một khoảng thời gian rất lớn.
Bản nhạc đang ở hiện tại, còn tâm trí bạn lại đang ở quá khứ.
Và khi tâm trí rời khỏi dòng chảy âm nhạc, nguy cơ của lỗi tiếp theo thường tăng lên.
Đây là lý do một pianist giàu kinh nghiệm không nhất thiết là người không bao giờ sai.
Họ có thể là người không để một lỗi nhỏ chiếm quá nhiều thời gian trong tâm trí.
Bạn có thực sự nhớ bản nhạc, hay chỉ nhớ đường đi của các ngón tay?
Đây là câu hỏi đáng để tự hỏi nếu bạn đã biểu diễn nhiều tác phẩm.
Khi chơi, nếu bỏ bàn tay ra khỏi phím trong một khoảnh khắc, bạn có biết mình đang ở đâu trong cấu trúc của bản nhạc không?
Bạn có biết câu nhạc hiện tại đang dẫn tới đâu không?
Bạn có nhận ra hợp âm đang thay đổi theo hướng nào không?
Bạn có thể bắt đầu lại từ giữa bản nhạc mà không cần quay về ô nhịp đầu tiên không?
Nếu câu trả lời là chưa chắc, có thể bạn đang phụ thuộc khá nhiều vào trí nhớ vận động.
Trí nhớ ấy rất hữu ích, nhưng trên sân khấu, nó không nên là điểm tựa duy nhất.
Một bản nhạc càng dài và càng phức tạp thì càng cần nhiều “mốc định vị” trong đầu: câu nhạc, hòa âm, nhịp, điểm chuyển, cao trào, chỗ nghỉ, và những khoảnh khắc có ý nghĩa đặc biệt.
Khi bạn thực sự biết mình đang ở đâu, một lỗi nhỏ không còn dễ biến thành cảm giác “mình bị lạc”.
Có một dấu hiệu rất rõ của việc bạn đang trưởng thành với tư cách người biểu diễn
Đó là sau khi chơi xong, bạn không chỉ nhớ mình đã đánh sai ở đâu.
Bạn bắt đầu nhớ được:
- câu nào chưa có hướng đi rõ ràng;
- chỗ nào âm thanh bị nặng hơn dự định;
- đoạn nào tempo bắt đầu thay đổi mà bạn không chủ ý;
- khoảnh khắc nào bạn ngừng nghe người khác và chỉ còn nghe tiếng ngón tay của mình;
- nơi nào bạn biết nốt tiếp theo nhưng chưa thực sự biết mình muốn nói gì bằng nó.
Đây là một sự thay đổi rất lớn.
Bạn không còn chỉ đánh giá buổi diễn bằng số lỗi.
Bạn bắt đầu đánh giá chất lượng của trải nghiệm âm nhạc mà mình tạo ra.
Và có lẽ đây mới là điều bạn đang tìm kiếm
Có thể bạn không cần thêm một bài tập ngón mới.
Có thể bạn cũng không cần học thêm thật nhiều bản nhạc.
Có thể thứ bạn đang thiếu là một khoảng thời gian luyện tập mà trong đó mục tiêu không phải là “đừng sai”, mà là:
hãy chơi như thể mình không được phép quay lại.
Chơi một đoạn chỉ một lần.
Không dừng giữa chừng.
Không sửa ngay lỗi vừa xảy ra.
Không tua lại.
Sau đó mới ngồi xuống và tự hỏi: Tôi đã nghe thấy điều gì? Tôi đã mất sự chủ động ở đâu? Tôi đã bắt đầu chạy theo ngón tay ở chỗ nào?
Cách luyện ấy có thể khiến bạn nhận ra những vấn đề mà hàng chục lần chơi lặp lại trong điều kiện an toàn không cho bạn thấy.
Bởi sân khấu không kiểm tra xem bạn có thể chơi tốt nhất trong điều kiện lý tưởng hay không.
Nó cho bạn biết bạn còn giữ được bao nhiêu quyền chủ động khi mọi thứ không hoàn toàn lý tưởng.
Nếu bạn đã từng đứng trên sân khấu, có lẽ bạn sẽ hiểu điều này
Khoảnh khắc đáng nhớ nhất của một buổi biểu diễn đôi khi không phải là lúc bạn chơi được đoạn khó nhất.
Nó có thể là khoảnh khắc bạn vừa mắc một lỗi nhỏ nhưng vẫn tiếp tục câu nhạc mà không đánh mất mình.
Hoặc một khoảnh khắc bạn nhận ra khán giả đang im lặng, nhưng bạn không còn nghĩ về khán giả nữa.
Bạn chỉ còn nghe thấy âm thanh.
Bạn biết mình đang ở đâu.
Bạn biết câu nhạc đang đi về đâu.
Và hai bàn tay không còn cần bạn liên tục nhắc chúng phải làm gì.
Lúc ấy, cảm giác “đang biểu diễn” bắt đầu biến mất.
Bạn chỉ còn đang chơi piano.
Nếu bạn đã đạt đến trình độ có thể biểu diễn sân khấu, đây có thể chính là giai đoạn đáng để bạn quan tâm nhất: không phải làm thế nào để đánh được nhiều hơn, mà là làm thế nào để sự làm chủ của mình vẫn còn nguyên khi không còn điều kiện để làm lại.
Đó là một tầng rất khác của việc luyện piano.