Bạn đã đánh đúng nốt, đúng nhịp — tại sao tiếng đàn vẫn chưa hay?
Có một thời điểm rất thú vị trong quá trình học piano: bạn đã đọc được bản nhạc, không còn thường xuyên dừng lại vì từng nốt, có thể chơi trọn một tác phẩm và thậm chí giữ nhịp khá ổn. Nhưng khi thu âm lại, bạn nghe và thấy một điều khó chịu:
Mình không đánh sai rõ ràng, nhưng bản nhạc vẫn chưa hay.
Đây chính là một trong những bước chuyển quan trọng từ sơ cấp lên trung cấp. Bởi từ đây, câu hỏi không còn chỉ là “Tôi có đánh đúng không?”, mà bắt đầu trở thành “Tôi muốn người nghe nghe thấy điều gì?”.
1. Đánh đúng không đồng nghĩa với chơi có âm nhạc
Một bản piano có thể đúng cao độ, đúng trường độ, đúng nhịp, đúng ngón và vẫn nghe rất máy móc.
Lý do là bản nhạc không phải một chuỗi nốt có giá trị ngang nhau.
Trong một câu giai điệu, có nốt là điểm tựa, có nốt chỉ nối câu, có nốt cần hướng tới, có nốt cần nhẹ đi. Trong một hợp âm, cũng có âm thanh quan trọng hơn những âm thanh còn lại.
Nếu bạn chơi tất cả các nốt gần như cùng một mức độ, người nghe sẽ nghe thấy “các nốt” thay vì nghe thấy “câu nhạc”.
Người trung cấp nên bắt đầu tập một thói quen rất đơn giản: trước khi chơi một câu, hãy tự hỏi:
Nếu chỉ được phép làm nổi một điều trong câu này, tôi muốn làm nổi điều gì?
Có thể đó là giai điệu ở tay phải. Có thể là một nốt bass tạo hướng đi cho hòa âm. Có thể là đỉnh của một câu nhạc.
2. Hãy thử chơi giai điệu một mình
Đây là một bài kiểm tra rất hiệu quả.
Tạm bỏ phần đệm và chỉ chơi đường giai điệu. Đừng vội quan tâm đến tốc độ. Hãy chơi như thể bạn đang hát bằng giọng người.
Nếu câu nhạc có xu hướng đi lên, bạn có thể để năng lượng tăng dần. Khi đạt tới điểm cao nhất, đừng lập tức buông xuống như một cái công tắc; hãy để người nghe cảm nhận được câu nhạc vừa đạt tới đâu đó rồi mới tiếp tục.
Sau đó thêm phần đệm trở lại nhưng giữ nguyên cách “hát” của giai điệu.
Nếu khi thêm tay trái mà giai điệu biến mất, vấn đề không nằm ở việc bạn chưa đánh đúng. Vấn đề nằm ở cân bằng âm lượng giữa các lớp âm thanh.
3. Tay trái không phải lúc nào cũng cần “to” như tay phải
Một lỗi khá phổ biến ở trình độ trung cấp là hai tay cùng có cảm giác đang biểu diễn.
Tay phải chơi giai điệu rõ. Tay trái cũng chơi hợp âm rất rõ. Kết quả là mọi thứ cùng tranh nhau sự chú ý.
Hãy thử giảm tay trái xuống đáng kể rồi nghe lại.
Nhiều đoạn nhạc sẽ bất ngờ trở nên dễ nghe hơn dù bạn vừa chơi ít đi, chứ không phải chơi nhiều hơn.
Đặc biệt với những mẫu đệm lặp lại, tay trái nên đóng vai trò nâng đỡ. Nó cần đủ rõ để tạo nền hòa âm và nhịp điệu, nhưng không nhất thiết phải thu hút sự chú ý như giai điệu.
4. Đỉnh của câu nhạc quan trọng hơn việc câu nhạc “to dần”
Một sai lầm khác là hiểu crescendo đơn giản thành càng ngày càng đánh to.
Âm nhạc tinh tế hơn thế.
Một câu có thể bắt đầu nhẹ, tăng năng lượng, đạt tới một nốt hoặc một hợp âm quan trọng rồi sau đó thả ra. Nếu bạn chỉ tăng âm lượng đều đều từ đầu đến cuối, người nghe sẽ không cảm nhận được đâu là điểm đến.
Hãy thử đánh câu nhạc ba lần:
- Lần đầu chơi gần như đều nhau.
- Lần thứ hai cố tình làm nổi điểm bạn cho là quan trọng nhất.
- Lần thứ ba giảm bớt mọi thứ xung quanh điểm đó để điểm quan trọng tự nhiên nổi lên.
Thông thường, cách thứ ba sẽ tự nhiên hơn cách chỉ đơn giản là “đánh nốt quan trọng thật mạnh”.
5. Pedal có thể làm bản nhạc đẹp hơn — hoặc che giấu mọi thứ
Ở trình độ trung cấp, pedal bắt đầu trở thành một công cụ biểu đạt chứ không chỉ là cách làm tiếng đàn vang hơn.
Nếu đổi pedal quá muộn, các hòa âm khác nhau có thể bị trộn vào nhau. Nếu nhả quá sớm, câu nhạc lại khô và bị đứt.
Một cách luyện tốt là tập đoạn nhạc không pedal trước. Khi các ngón tay đã tạo được legato, phrasing và cân bằng tương đối tốt, mới thêm pedal để hỗ trợ âm thanh.
Nếu khi bỏ pedal mà câu nhạc hoàn toàn sụp đổ, hãy coi đó là tín hiệu cần kiểm tra lại cách chơi bằng ngón tay thay vì lập tức đạp pedal nhiều hơn.
6. Đừng chỉ nghe trong lúc đang chơi
Đây có lẽ là thói quen có giá trị nhất đối với người trung cấp: thu âm chính mình.
Khi đang chơi, não phải đồng thời đọc bản nhạc, điều khiển hai tay, giữ nhịp, nhớ cấu trúc và xử lý pedal. Bạn rất dễ bỏ qua những vấn đề mà người nghe lại nhận ra ngay.
Khi nghe lại bản thu, hãy không nhìn bản nhạc trong vài phút đầu. Chỉ nghe như một người xa lạ.
Tự hỏi:
- Giai điệu có thực sự nổi không?
- Tôi có nghe được câu nhạc đang đi về đâu không?
- Chỗ nào khiến tôi mất tập trung?
- Có đoạn nào tất cả các nốt đều nghe nặng như nhau không?
- Tay trái có đang chiếm quá nhiều sự chú ý không?
- Pedal có làm hòa âm bị đục không?
- Tôi có cảm nhận được điểm cao trào không?
Đừng cố sửa mười lỗi cùng lúc. Chọn một vấn đề nghe thấy rõ nhất, rồi thu lại.
7. Một bài tập rất hiệu quả: chơi “quá mức” rồi quay về tự nhiên
Để học cách kiểm soát âm thanh, đôi khi bạn nên cố tình làm mọi thứ hơi quá mức.
Ví dụ, chọn một câu có giai điệu ở tay phải:
- Lần 1: cố tình chơi giai điệu rất nổi.
- Lần 2: cố tình làm tay trái cực nhẹ.
- Lần 3: cố tình nhấn mạnh điểm cao nhất của câu.
- Lần 4: đưa mọi thứ về mức tự nhiên và nghe lại.
Bài tập này giúp tai của bạn nhận biết khoảng cách giữa “không đủ” và “quá nhiều”. Khi tai đã nhận biết được khoảng cách đó, việc tìm ra mức vừa phải sẽ dễ hơn rất nhiều.
8. Người trung cấp cần luyện tai nhiều hơn luyện ngón
Ở giai đoạn đầu, luyện ngón đem lại tiến bộ rất rõ. Nhưng càng lên cao, bạn càng cần phát triển một năng lực khác: nghe được chính xác điều mình vừa tạo ra.
Ngón tay chỉ thực hiện mệnh lệnh. Tai mới là thứ quyết định mệnh lệnh đó có đúng với ý đồ âm nhạc hay không.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:
“Tôi đã chơi đúng chưa?”
hãy bắt đầu hỏi:
“Tôi vừa tạo ra âm thanh gì?”
và cao hơn nữa:
“Âm thanh đó có đúng với điều tôi muốn nói không?”
Đây là lúc việc luyện piano bắt đầu chuyển từ thực hiện bản nhạc sang diễn đạt bản nhạc.
9. Một buổi luyện 30 phút dành cho người trung cấp
Bạn có thể thử một cấu trúc rất đơn giản:
5 phút — nghe và đọc: Không chơi ngay. Đọc câu nhạc, xác định giai điệu, điểm tựa và hướng đi của câu.
10 phút — luyện không pedal: Tập trung vào cân bằng hai tay, độ rõ và phrasing.
5 phút — luyện từng lớp: Chơi riêng giai điệu, riêng phần đệm, sau đó ghép lại.
5 phút — thêm pedal: Chỉ dùng pedal ở những nơi thực sự cần thiết và lắng nghe sự thay đổi của hòa âm.
5 phút — thu âm và nghe lại: Chọn đúng một vấn đề cần sửa cho lần chơi tiếp theo.
Nếu duy trì cách luyện này, bạn sẽ bắt đầu nhận thấy một thay đổi quan trọng: mình không còn chỉ cố chơi đúng bản nhạc; mình bắt đầu chủ động tạo ra âm thanh.
Kết luận
Trình độ trung cấp là giai đoạn rất dễ mắc kẹt. Bạn đã chơi được khá nhiều tác phẩm, nhưng khoảng cách giữa “chơi được” và “chơi hay” bắt đầu lớn dần.
Khoảng cách đó không nhất thiết được giải quyết bằng cách học những tác phẩm khó hơn.
Nhiều khi, bạn chỉ cần quay lại một đoạn nhạc mình đã chơi hàng chục lần và bắt đầu nghe nó bằng một đôi tai khác:
Nốt nào là giai điệu? Nốt nào là nền? Câu đang đi về đâu? Điểm nào cần được nói rõ? Và điều gì đang khiến âm thanh trở nên nặng, phẳng hoặc đục?
Khi bạn bắt đầu nghe được những điều này, cây đàn sẽ không còn chỉ là nơi để bạn bấm đúng các phím. Nó trở thành một công cụ để bạn thực sự nói điều mình muốn nói bằng âm thanh.
Bạn có thể áp dụng cách luyện này ngay trên các bài tập và tác phẩm piano đang học tại Luyện Đàn Piano, đặc biệt khi luyện với đàn MIDI để vừa chơi vừa kiểm tra chính xác nốt và nhịp.