Nhạc lý piano cho người mới – Bài 2: Trường độ nốt và cách đếm nhịp
Ở Bài 1, chúng ta đã học cách nhận biết khuông nhạc, khóa Sol và vị trí của các nốt Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si.
Nhưng biết “đây là nốt Mi” vẫn chưa đủ để chơi đúng bản nhạc. Bạn còn phải biết nốt đó kéo dài bao lâu.
Ví dụ, hai nốt đều có thể là Đô, nhưng một nốt có thể được giữ trong 4 phách, trong khi nốt khác chỉ vang trong 1 phách. Chính trường độ (duration) tạo nên nhịp điệu của bản nhạc.
Bài này sẽ giúp bạn đọc được phần nhịp điệu cơ bản của những bản nhạc piano dành cho người mới.
1. Nốt nhạc có hai thông tin quan trọng
Khi nhìn một nốt trên bản nhạc, người mới thường chỉ quan tâm đến tên nốt. Hãy tập nhìn theo hai câu hỏi:
- Nốt nào? → xác định cao độ (pitch).
- Giữ bao lâu? → xác định trường độ (duration).
Có thể hình dung đơn giản:
Cao độ cho biết chơi phím nào. Trường độ cho biết chơi phím đó trong bao lâu.
Ví dụ: Đô – 1 phách khác với Đô – 4 phách, dù cả hai đều là nốt Đô.
2. Bốn loại nốt cơ bản cần nhớ
Trong giai đoạn nhập môn, bạn hãy tập trung vào 4 loại sau:
| Tên nốt | Ký hiệu | Số phách trong nhịp 4/4 |
|---|---|---|
| Nốt tròn | 𝅝 | 4 |
| Nốt trắng | 𝅗𝅥 | 2 |
| Nốt đen | 𝅘𝅥 | 1 |
| Nốt móc đơn | 𝅘𝅥𝅮 | 1/2 |
Lưu ý: Các giá trị trên được trình bày theo cách đếm cơ bản trong nhịp 4/4.
Nốt tròn – 𝅝
Nốt tròn có đầu nốt rỗng và không có thân.
𝅝 = 4 phách trong cách học cơ bản ở nhịp 4/4.
Bạn có thể đếm:
1 – 2 – 3 – 4
và giữ phím trong suốt 4 phách.
Nốt trắng – 𝅗𝅥
Nốt trắng có đầu nốt rỗng và có thân.
𝅗𝅥 = 2 phách.
Đếm:
1 – 2
rồi chuyển sang nốt tiếp theo.
Nốt đen – 𝅘𝅥
Nốt đen có đầu nốt tô kín và có thân.
𝅘𝅥 = 1 phách.
Đây là loại nốt mà người mới gặp rất thường xuyên.
Đếm:
1 | 2 | 3 | 4
Mỗi số tương ứng với một nốt đen nếu cả ô nhịp chỉ gồm nốt đen.
Nốt móc đơn – 𝅘𝅥𝅮
Nốt móc đơn có đầu nốt tô kín, thân và một móc.
𝅘𝅥𝅮 = 1/2 phách trong nhịp 4/4.
Vì vậy, 2 nốt móc đơn = 1 nốt đen về mặt trường độ.
Bạn có thể đếm:
1 và 2 và 3 và 4 và
Trong đó “1”, “2”, “3”, “4” là các phách; chữ “và” nằm ở phần giữa hai phách.
3. Hiểu trường độ bằng cách chia nhỏ
Một cách rất dễ nhớ là xem nốt đen như một đơn vị:
``text``
𝅘𝅥 = 1 phách
𝅗𝅥 = 2 × 𝅘𝅥
𝅝 = 4 × 𝅘𝅥
𝅘𝅥𝅮 = 1/2 × 𝅘𝅥
Hay:
``text``
𝅝 = 𝅗𝅥 + 𝅗𝅥
𝅗𝅥 = 𝅘𝅥 + 𝅘𝅥
a𝅘𝅥 = 𝅘𝅥𝅮 + 𝅘𝅥𝅮
Bạn không cần học thuộc bằng cách nhìn hình dạng một cách máy móc. Hãy hiểu rằng mỗi loại nốt là một cách chia thời gian khác nhau.
4. Dấu lặng là gì?
Âm nhạc không phải lúc nào cũng có âm thanh. Có những thời điểm bạn phải không chơi, nhưng vẫn phải giữ nhịp.
Khoảng im lặng đó được ghi bằng dấu lặng (rest).
Ví dụ các ký hiệu phổ biến:
- 𝄻 – dấu lặng tròn: 4 phách.
- 𝄼 – dấu lặng trắng: 2 phách.
- 𝄽 – dấu lặng đen: 1 phách.
- 𝄾 – dấu lặng móc đơn: 1/2 phách.
Điều quan trọng nhất:
Dấu lặng không có nghĩa là bỏ qua nhịp. Dấu lặng có nghĩa là giữ im lặng trong đúng khoảng thời gian được chỉ định.
Vì vậy, nếu bản nhạc có một dấu lặng đen, bạn vẫn phải đếm 1 phách, chỉ là không nhấn phím trong phách đó.
Bạn có thể xem bảng ký hiệu dấu lặng công khai trên Wikimedia Commons; tệp minh họa được ghi nhận là phạm vi công cộng. urlBảng ký hiệu dấu lặng trên Wikimedia Commonshttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Music_rests.svg
5. Ô nhịp và vạch nhịp
Khi nhìn một bản nhạc, bạn sẽ thấy những đường thẳng đứng chia khuông nhạc thành từng phần:
``text``
| 𝅘𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 | 𝅗𝅥 𝅗𝅥 | 𝅝 |
Mỗi phần nằm giữa hai vạch được gọi là ô nhịp (measure/bar).
Ô nhịp giúp chúng ta tổ chức các phách thành những nhóm đều đặn.
Ví dụ trên, nếu đang ở nhịp 4/4:
- 4 nốt đen = 4 phách.
- 2 nốt trắng = 4 phách.
- 1 nốt tròn = 4 phách.
Dù hình thức khác nhau, tổng thời gian của mỗi ô nhịp vẫn phải phù hợp với nhịp đã quy định.
6. Nhịp 4/4 nghĩa là gì?
Bạn sẽ thường xuyên gặp ký hiệu:
``text``
4
─
4
Đây là nhịp 4/4.
Đối với người mới, hãy hiểu đơn giản:
- Số trên 4 cho biết mỗi ô nhịp có 4 phách.
- Số dưới 4 cho biết nốt đen là đơn vị được dùng để biểu thị một phách trong cách học cơ bản này.
Vì vậy, bạn có thể đếm:
1 – 2 – 3 – 4 | 1 – 2 – 3 – 4 | ...
Mỗi lần đến số 1 tiếp theo, bạn đang bước sang ô nhịp mới.
7. Cách đếm nốt đen và nốt móc đơn
Đây là bài tập cực kỳ quan trọng.
Trường hợp 1: Toàn nốt đen
``text``
| 𝅘𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 |
Đếm:
1 – 2 – 3 – 4
Trường hợp 2: Nốt trắng
``text``
| 𝅗𝅥 𝅗𝅥 |
Đếm:
1 – 2 | 3 – 4
Trường hợp 3: Nốt móc đơn
``text``
| 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 |
Đếm:
1 và 2 và 3 và 4 và
Mỗi “và” chính là vị trí giữa hai phách.
8. Ghép nhiều loại nốt trong một ô nhịp
Bây giờ hãy thử đọc:
``text``
| 𝅗𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 |
Hãy nghĩ theo thời gian:
1 – 2 | 3 | 4
Tương tự:
``text``
| 𝅘𝅥 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅗𝅥 |
Có thể đếm:
1 | 2 và | 3 – 4
Đây chính là bước chuyển quan trọng từ nhận diện ký hiệu sang đọc được nhịp điệu.
9. Bài tập 5 phút dành cho người mới
Bạn chưa cần đàn ngay. Hãy tập bằng cách vỗ tay và đếm.
Bài 1
``text``
| 𝅘𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 𝅘𝅥 |
Vỗ tay 4 lần và đếm 1 – 2 – 3 – 4.
Bài 2
``text``
| 𝅗𝅥 𝅗𝅥 |
Vỗ tay ở đầu mỗi nốt nhưng giữ tay trong 2 phách:
1 – 2 | 3 – 4
Bài 3
``text``
| 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥𝅮 𝅘𝅥 𝅘𝅥 |
Đếm:
1 và 2 và 3 – 4
Bài 4 – thêm dấu lặng
``text``
| 𝅘𝅥 𝄽 𝅘𝅥 𝅘𝅥 |
Đếm:
1 | 2 | 3 | 4
Nhưng ở phách 2, bạn không vỗ tay.
Nếu làm được bài này mà không bị mất nhịp, bạn đã bắt đầu hiểu một nguyên tắc rất quan trọng của âm nhạc: im lặng cũng có thời lượng.
10. Khi đọc bản nhạc, hãy đọc theo thứ tự này
Từ bây giờ, khi gặp một ô nhịp mới, đừng lập tức đặt tay lên đàn.
Hãy nhìn và trả lời lần lượt:
Bước 1 – Có bao nhiêu phách?
Nhìn ký hiệu nhịp ở đầu bản nhạc.
Bước 2 – Nốt nào?
Dựa vào vị trí trên khuông nhạc để xác định cao độ.
Bước 3 – Nốt kéo dài bao lâu?
Nhìn hình dạng của nốt để xác định trường độ.
Bước 4 – Có dấu lặng không?
Nếu có, xác định khoảng thời gian phải im lặng.
Bước 5 – Đếm nhịp rồi mới chơi.
Đây là thói quen sẽ giúp bạn tiến bộ rất nhiều khi học đọc nhạc.
11. Bạn cần nhớ gì sau Bài 2?
Nếu mới bắt đầu, hôm nay bạn chỉ cần nhớ 4 điều:
𝅝 = 4 phách
𝅗𝅥 = 2 phách
𝅘𝅥 = 1 phách
𝅘𝅥𝅮 = 1/2 phách
Và một điều quan trọng hơn tất cả:
Đọc nhạc không chỉ là đọc tên nốt. Bạn phải đọc đồng thời cao độ và trường độ.
Ở Bài 3, chúng ta sẽ ghép những kiến thức này thành một bản nhạc piano hoàn chỉnh: cách đọc hai khuông nhạc của piano, khóa Sol và khóa Fa, vị trí nốt Đô giữa, cách đọc hai tay và cách nhìn một ô nhịp trước khi đặt tay xuống đàn.
Mục tiêu của cả chuỗi 3 bài là sau khi học xong, một người chưa từng biết nhạc lý có thể nhìn một bản nhạc piano đơn giản và biết mình phải đọc gì, đếm thế nào và bắt đầu chơi từ đâu.
